Osobowość

Czym jest osobowość? Jak się rozwija? Czy można na nią wpływać? Jak powstają zaburzenia osobowości? Jakie wyróżniamy typy?  

Definicja osobowości

Definicja osobowości nie jest całkiem sprecyzowana i jednoznaczna. Osobowość jest najczęściej rozumiana jako zespół cech psychicznych, które są względnie stałe dla konkretnej osoby. Są to cechy, które warunkują umiarkowaną stałość i przewidywalność zachowań czy poglądów jednostki, ale także osobowość definiujemy jako zbiór warunków wewnętrznych, określających zachowania człowieka, jego tożsamość psychiczną, a także kierunki oraz metody dostosowania się do otoczenia, jak również kierunki przekształcania. 

Czym jest osobowość?

Czy osobowość jest czymś, z czym się rodzimy czy może czymś, co rozwija się wraz z procesem zdobywania przez nas nowych doświadczeń?

Podstawowe teorie dotyczące osobowości zgadzają się z poglądem, że rodzimy się z pewnymi składnikami osobowości, natomiast pozostałych elementów osobowości uczymy się podczas interakcji z otoczeniem. Naukowcy iednak wciąż borykają się z definicją osobowości. 

Można jednak zgodzić się z tym, że osobowość indywidualizuje człowieka. Jest zespołem uwarunkowań, które pomagają jednostce radzić sobie z rzeczywistością - z własnym życiem oraz ze światem. 

Pojęcie osobowości we współczesności

Współczesne spojrzenie na pojęcie osobowości jest dynamiczne.

W skład osobowości wchodzi m.in. praca umysłu, tj. myślenie, wyobraźnia, interpretacja rzeczywistości, a także jej ocena. W umyśle zachodzą procesy racjonalne (logika), ale również irracjonalne (myślenie magiczne, życzeniowe). W skład osobowości wchodzą także doświadczane emocje, uczucia. Osobowość to również aktywność zewnętrzna, która sprawia, że człowiek wchodzi w relacje z innymi ludźmi - kontaktuje się z nimi, jak i temperamentalny styl aktywności, który określa sposób reagowania na bodźce zewnętrzne. W osobowość wpisują się również odczuwane przez jednostkę zagrożenia, rozdarcie wewnętrze, konflikty, które stają się głównym zaczątkiem problemów, ograniczeń, ale także czynniki integrujące, dzięki którym jednostka jest spójna, co pomaga jej w lepszym życiu.

Analiza osobowości

Podczas analizy osobowości poszukuje się schematów, które powodują takie, a nie inne działanie. Jeśli jakiś sposób postępowania jest wadliwy, szuka się opisującego go schematu, aby móc go trwale zmienić.

Doświadczenie emocjonalne

Doświadczanie emocjonalne człowieka można podzielić na poziomy.

Podstawowe reakcje emocjonalne takie jak ból, głód, pragnienie albo chłód są najmocniej zakorzenione w organizmie człowieka - są proste i często doświadczane jako cielesne. Umysł niemalże nie uczestniczy w tego typu odczuciach, natomiast jest już obecny na każdym kolejnym poziomie.

Następny z poziomów to stan emocjonalny, w czasie którego człowiek odczuwa lęk, smutek, radość, przygnębienie, nadzieję, które są nie tylko przeżywane, ale i interpretowane przez umysł. Dzięki pamięci, powstają powiązania w czasie, zostaje uruchomiony proces wspomnień, powracają minione obrazy.  

W przypadku, gdy dwie różne osoby odczuwają dany stan emocjonalny (radość czy lęk), trudno jest je przyrównać, gdyż każda z tych osób posiada inne zaplecze przeżytych doświadczeń. Powiązania te wyłaniają się często dopiero podczas analizy sposobu funkcjonowania umysłu, a także uczuć. Tutaj człowiek przeżywa stany emocjonalne nie tylko poprzez odniesienie do podstawowych reakcji emocjonalnych, ale także poprzez pryzmat umysłu, który ma tutaj znaczący wpływ. Trzeci poziom stanów emocjonalnych to zjawiska, które nazywa się poczuciami "Ja". Są one silnie nasycone uczuciami, ale także tym, co zostało wyprodukowane przez umysł jednostki w związku z tym, co umysł uważa na temat własnego "Ja". Na podstawie tej interpretacji, bardzo różnie może on przyjmować rozmaite poczucia winy, krzywdy, siły czy słabości. Może wpływać na to, czy człowiek poprzez postrzeganie własnego "Ja", tj. przez jego ocenę i myśli na własny temat - zaczyna siebie karcić czy wręcz samodzielnie pocieszać i podnosić na duchu. Na poziomie czwartym są doświadczenia duchowe, na którym bardzo widoczna jest sfera wartości będąca też wynikiem pracy umysłu, na którym umysł zostaje wyprowadzony poza własne "Ja" oraz rzeczywistość innych osób, w kierunku świata transpersonalnego. W tym metafizycznym świecie jednostka doświadcza swej obecności w świecie, niekiedy bardzo zmniejsza własne "Ja", marginalizuje je oraz doświadcza obecności sił wyższych - Boga, wszechświata czy natury. Tego typu doświadczenia są uważane za najbardziej zaawansowaną formę ludzkich doświadczeń.

Jeżeli chodzi o aktywność umysłu, można wyróżnić kilka zjawisk. Jednym z nich są scenariusze wydarzeń - obrazy powstające w głowie, w których jednostka albo jego otoczenie biorą udział, wywołując u ich autora określony stan emocjonalny. Mogą one dotyczyć każdego okresu życia - przeszłości, teraźniejszości, a nawet i przyszłości. Poprzez tego typu wyobrażenia - ułożone scenariusze, ludzie mogą podejmować konkretne decyzje. Niekiedy tego typu ułożone historie są błędne, krzywdzące dla kogoś i rodzące z tego powodu konflikty. Bywa, że są one wzbogacone o dialogi, bardzo wyraźne sceny i wydarzenia. Podczas tego typu wizualizacji - szczególnie w sytuacji, gdy dany scenariusz dotyczy bardziej istotnej dla jego twórcy kwestii, może wystąpić silne pobudzenie emocjonalne. Mogą zostać wywołane nie tylko stane emocjonalne, ale nawet i poczucia Ja. Bardzo wiele pojawiających się uczuć, głównie nieprzyjemnych, przykrych dla danego człowieka, jest wywołanych jako punkt końcowy rozwinięcia tego typu scenariusza. Często podczas terapii tego typu scenariusze oraz przeprowadzone wewnętrzne dialogi, są okazją do przekonania się, iż scenariusze mentalne żyją często swym własnym życiem i niewiele mają wspólnego z rzeczywistością - są tylko tworem opowiadającej je osoby. Mogą następować również jako skutek sugestii innej osoby, rozwijając się jako własna historia, dowolnie biegnący ciąg wyobrażeń. Poprzez tego typu scenariusze człowiek może doświadczać uczuć zarówno pozytywnych, jak i negatywnych - mogą one tak pomagać, jak i szkodzić.

Opinie, sądy i przekonania

Co często jest dość bulwersujące dla wielu osób - nasze opinie, sądy oraz przekonania na temat otaczającej nas rzeczywistości, jak i na temat ludzkości - nie biorą się znikąd. Są oparte o to, co zostało nam przekazane od innych osób w bardzo wczesnym dzieciństwie, jak i w latach późniejszych. Schematy, które zostały zakodowane w okresie, gdy jako dzieci nie posiadali umiejętności krytycznego myślenia stały się częścią myślenia, które uznają za własne. Brak kojarzenia sytuacji, w której dane przekonanie zostało im wpojone sprawia, że dana osoba odnosi wrażenie, iż sama wymyśliła ten, a nie inny sąd czy, że to jej własny umysł stworzył dane przekonanie.

Temperamentalny styl ludzkiej aktywności poprzez różnice wywiera wpływ na sposób, w jaki człowiek odczuwa, ale także i myśli. U osób cholerycznych, impulsywnych, w sytuacji trudnej bardzo szybko przytoczą wspomnienie czy jakieś wyobrażenie, natomiast u osób, które posiadają wolniejszy styl temperamentalny, mających niski poziom aktywności, które zastanawiają się wolniej, również wolniej wytwarzają dane rozwiązanie, ale ma to również swoją odmienną stronę - wolniej ulegają uczuciu strachu.

System wartości oraz dążeń składa się z wewnętrznych tendencji, które ukierunkowują życie człowieka i wynikają z współdziałania uczuć i myśli. Dążenie do zdobycia jakiejś wysokiej pozycji zawodowej może wynikać nie tylko z przekonania i scenariusza mentalnego, który tworzy się w głowie, ale także wzbudząc szereg uczuć, które dodatkowo dopingują do podążania daną ścieżką. Również może to być związane z potrzebą niesienia pomocy innym ludziom, która może wynikać z wyobrażenia na temat własnej osoby jako wartościowej, gdy pomaga innym osobom, ale także z potrzeby poświęcenia się dla ludzkości, gdy wcześniej dana osoba nie otrzymała pomocy od innych. Przeżycia i scenariusze mogą pchać ludzi w konkretnym kierunku, w stronę konkretnych działań. Mogą one wynikać nie tylko z wnętrza człowieka, ale także być związane z jakimś zewnętrznym powołaniem, które daną osobę popycha w jakimś kierunku. W przypadku, gdy wartości są powiązane z poczuciami albo przeżyciami duchowymi, nie są one działaniami na zasadzie impulsów, ale potrzeby, aby w daną stronę pójść i zbliżyć się np. w kierunku dobra. Mogą one więc pochodzić z ludzkiego wnętrza, ale i z chęci i potrzeby, aby wydarzyło się coś dobrego.

Obrazy, scenariusze wydarzeń i myśli są powiązane z bardzo różnymi odczuciami, a ich pojawienie się wzmaga przemyślenia i umysłową interpretację. Z uczucia, do którego pojawiają się dodatkowe treści mogą dołączać poczucia. U jednej osoby poprzez konkretne uczucie może na zasadzie impulsu powstać powstać poprzez inne wspomnienia zupełnie inne skojarzenie, a przez to również odmienne poczucie ("ludzie są dobrzy" albo "ludzie są źli", "świat jest sprawiedliwy" czy "świat jest niesprawiedliwy").

Schematy osobowości

Poznając osobowość poznajemy schematy, które są sztywne i mają wpływ na sposób kontaktowania się człowieka ze światem zewnętrznym, z podejmowanymi przez niego decyzjami, zamyka jego światopogląd, a także steruje jego zachowaniami. Żyjąc, ludzkość nieustannie ma do czynienia z przepływem powiązań pomiędzy myślami, odczuciami, następującą po nich interpretacją, wywołującą kolejne skojarzenia, myśli, odczucia i poczucia. W zależności od tego, w jakich jednostka znajduje się okolicznościach oraz jaką liczbę danych posiada, jest bardzo albo mniej świadoma. Zwykle jednak w życiu codziennym ludzie nie interpretują tego typu odczuć, przemykających myśli, mają wrażenie ich dowolności, przypadkowości, toteż skupieni na szczegółach, nie zauważają całokształtu, z którego mogą wyłonić się schematy jego myślenia i zachowania. Myśli i zachowania, które się pojawiają nie są przypadkowe i pojawiają się z konkretną intensywnością zarówno występowania jak i odczuwania oraz na skutek konkretnych okoliczności. Również poczucie "Ja" wynika z konkretnych schematów mających wpływ na to, co jednostka na swój temat myśli i jak przeżywa konkretne sytuacje. Bycie uważnym pomaga dostrzec te schematy i w sytuacji, gdy są one przyczyną jakichś konkretnych destrukcyjnych zachowań, drażniących, męczących, negatywnych myśli, pozwala wniknąć w przyczyny i zmienić ten stan rzeczy.